[Muzîk] [Music]
Dem baş temaşevanên hêja. Good day, dear viewers.
Ji bernameya "Welatê Me" rojeke nû. A new day from the program "Welatê Me" (Our Country).
Ji her hefteyekê em ji navçeyekê baran e. Every week we broadcast from a different district.
Her hefteyekê ji gundekî em baran e. Every week we broadcast from a different village.
Vê carê jî me berê xwe da navçeya Cindirêsê. This time, we headed to the district of Jindires.
Emê niha derbasî gundê Keferdelê bibin. We will now enter the village of Keferdele.
Du gund bi navê Keferdelê hene. There are two villages named Keferdele.
Gundek di quntara çiyê da hatiye avakirin. One village is built on the mountain slope.
Gundek jî li deşta Cûmê hatiye avakirin. And one village is built on the Juma plain.
Vêra dibêjin Keferdeleya Jorin. That one is called Upper Keferdele.
Vêra dibêjin Keferdeleya Jêrîn. This one is called Lower Keferdele.
Emê bi hev ra derbasî Keferdeleya Jêrîn bibin, emê bi hev ra nas bikin. We will enter Lower Keferdele together, we will get to know it together.
[Muzîk] [Music]
Belê, em derbasî dibistanê jî bûn, li gundê Keferdelê da. Yes, we have also entered the school, in the village of Keferdele.
Behsa dibistanê kirin, gotin dibistan zû hatiye vekirin. They talked about the school, they said the school was opened early.
Mamoste êd sereke di herêma Efrînê da yek ji vî gundî bû. The head teacher in the Afrin region was one from this village.
Em derbasî nava dibistanê bûn û mamoste jî bi me ra derbas bûn. We entered the school and the teachers entered with us.
Emê hinekî dîroka dibistanê nas bikin. We will get to know a bit of the school's history.
Merhaba ji we ra mamoste. Hello to you, teacher.
Merhaba, ehlen û sehlen, ser çava. Hello, welcome, you are welcome.
Sax bî. Em we nas bikin destpêkê? Thanks. Shall we get to know you first?
Navê min mamoste Hikmet Îbiş. My name is teacher Hikmet Ibish.
Ji Keferdeleya Jorin e. From Upper Keferdele.
Ser çavê min. My pleasure.
Sax bî. Thanks.
Navê min Fatme Îbiş, Keferdeleya Jorin. My name is Fatme Ibish, Upper Keferdele.
Ser çava. You are welcome.
Navê min Şehnaz Îbiş. My name is Shehnaz Ibish.
Ser çava. Hûn hemî ji malbatekê ne? You are welcome. Are you all from one family?
Malbatek in, erê. We are one family, yes.
Ser çava. You are welcome.
Mamoste, ev dibistan e, niha vala ye. Teacher, this is a school, it is empty now.
Dibistan vala bûye, naha tî da xwendin nadin. The school has become empty, they don't teach in it anymore.
Lê kengî dest bi vê dibistanê kir? But when did (education) start in this school?
Wê dibistanê kengî ava kir? When was this school built?
Û mamoste, we behsa mamosta kir. And teacher, you mentioned a teacher.
We got li gund da, mamosteyê yekemîn ê herêmê, ê cem me bû. You said in the village, the first teacher of the region was with us.
Ew di wî demî da mamoste kî bûn? Who were the teachers at that time?
Mamosteyê herêma Efrînê, sisê ne. The teachers of the Afrin region are three.
Ewna sereke ne û ê yekemîn in di herêma Efrînê da. They are the leaders and the first ones in the Afrin region.
Mamoste Heyder Gênco, ji Keferdeleya Jorin e. Teacher Heyder Genjo, from Upper Keferdele.
Û mamoste Xelîl Edîb ji gundê Qucûma ye. And teacher Xelil Edib from the village of Qujuma.
Û Beşîr Kadro ji gundê Bêne ye. And Beshir Kadro from the village of Bene.
Û Necah Silêman, ew jî ji gundê Hisê ye. And Necah Sileman, he is from the village of Hise.
Evana yekemîn in di herêma Efrînê da. These are the first ones in the Afrin region.
...rewşenbîrê yekemîn in di herêma Efrînê da. ...they are the first intellectuals in the Afrin region.
Erê. Yes.
Ew di kîjan salê, di kîjan demê da bûn? In which year, in which time were they?
Mamoste Heyder Gênco, di sala 1947an da heft dibistan ava kirî. Teacher Heyder Genjo opened seven schools in the year 1947.
Û berî wî jî bi sê salan, ew di malan da ders didan. And three years before that, he used to give lessons in houses.
Belê. Yes.
Xwendin dida yanî. He was teaching, meaning.
1947an heft dibistan ava kir. In 1947 he opened seven schools.
Bi alîkariya mamoste ji gundê me ye, alîkar jî... muxtarê gund... With the help of the teacher from our village, and the assistant... the village mukhtar...
Mehmedê Evdile 'Erdo, mektebek... mekteb vê derê ava kirin. Mehmedê Evdile 'Erdo, a school... they built the school here.
Belê. Yes.
Di wî demî da çend mamoste di vê mektebê da bûn? di vê dibistanê da bûn? At that time, how many teachers were in this school? In this school?
Ji heft gunda dihatin vê dibistanê. [Students] came to this school from seven villages.
Ji heft gunda. From seven villages.
Yanî tu behsa zaroka dikî. Zarokên heft gunda dihatin vir. Meaning you are talking about children. Children from seven villages came here.
Zarokên heft gunda dihatin vê dibistanê. Children from seven villages came to this school.
Ez nav bêjim, Satya, Gewrika, Çolaqa, Keferdeleya Jêrîn. Let me name them, Satya, Gewrika, Cholaqa, Lower Keferdele.
Maratê, Gaze, Gundî Mezin. Marate, Gaze, Gundi Mezin.
Evana gi dihatin vir. All these came here.
Dixwendin, cem mamoste Heyder Gênco. They studied with teacher Heyder Genjo.
Mamoste, ew di wî demî da yek tenê bû, le kesê din jî, ê din... hevalê din jî pê ra bûn? Teacher, was he the only one at that time, or were there others... other colleagues with him?
Mamoste Heyder Gênco yek tenê bû. Teacher Heyder Genjo was the only one.
Tenê xwe ders dikir. He was teaching alone.
Xwendin dida. He was giving education.
Di 1938an da bekaloriya standî. In 1938 he received his Baccalaureate.
Mamoste Heyder Gênco. Teacher Heyder Genjo.
Naha tu dikarî behs bikî, bi giştî, çi qasî... yanî rewşenbîr, ê xwandewan li cem we hene? Yanî ê şade bilind? Now can you talk generally, how many... intellectuals, educated people do you have? Meaning those with high degrees?
Li gundê me, Keferdeleya Jorin, bêhtirî bîst û pênc doktor û seydelî hene. In our village, Upper Keferdele, there are more than twenty- five doctors and pharmacists.
Û endezyar hene. And there are engineers.
Mamosteyên dibistana hene, û bekaloriya hene. There are school teachers, and Baccalaureate holders.
Yanî rewşenbîr li vî gundî gelek in, pir in. Meaning, intellectuals in this village are many, numerous.
Gî bi rola mamoste Heyder Gênco, rolekî mezin lîstiye di vî gundî da. It is all due to the role of teacher Heyder Genjo, he played a big role in this village.
Naha, xwedê jê razî, ew wefat bûye? Now, may God rest his soul, has he passed away?
Erê, wefat bûye, Xwedê rehma xwe lê ke. Yes, he passed away, may God have mercy on him.
Ev... ji me ra hîşt. He left this... for us.
Ev dibistana ji me ra hîşt. He left this school for us.
Ala serê me pê bilind e. Our flag (heads) is held high because of it.
Û qîz û kurê wî jî heta niha doktor in û seydelî ne û heta niha alîkariya me dikin. And his daughters and sons are doctors and pharmacists to this day, and they help us to this day.
Siheta wana xweş. Bless their health.
Emê hinekî cem mamoste jî bipirsin. Let's ask the (female) teacher a bit too.
Mamoste, ev dibistana yekemîn e? Teacher, is this the first school?
Erê. Yes.
We behsê kir, we got berî em têkevin bernameyê, we behsê kir, we got "Ev dibistanek din jî hebûye". You talked about it, you said before we entered the program, you mentioned, you said "There was another school too".
Ew dibistana kengî bû? When was that school?
Hawa jî, dibistana, di... heştê û duduya... min û hevala xwe Hikmet Çolaq me te'yîn kir. That one too, the school, in... eighty-two... me and my friend Hikmet Cholaq were appointed.
Bes berî wê, qeyzê mamoste Heyder Kênco, emrê xwe berî min e, heftê sal e, seydelî ye yanî. But before that, the time of teacher Heyder Genjo, his era is before me, seventy years ago, he was a pharmacist [of knowledge].
Di wî hingî da kesî nedixwend, yanî emrê xwe niha heftê ye, seydelî yê bî. At that time no one was studying, meaning its age is now seventy, it would be a pharmacy.
Eywa, û dû ra ez heştê û duduya me te'yîn kir. Yes, and afterwards, in eighty-two, I was appointed.
Yanî heştê û heştê û yeka, me Gazê ava kir, gundê Hisê heştê da me ava kir. Meaning in eighty and eighty-one, we established in Gaze, in the village of Hise in eighty we established.
Gundê Gazê me ava kir, heştê û duduya ez hatim Keferdeleya Jêrîn. We established in the village of Gaze, in eighty-two I came to Lower Keferdele.
Ji ber ku gundê min e. Because it is my village.
Wê çaxê, orta gundê vanê dor me nedihatin. At that time, the circle of villages around us didn't come anymore.
Yanî dibistan di wî demî da gund bi gund ava bû. Meaning schools were built village by village at that time.
Orta gundê, gundê, ava bû, bes Keferdele, orta min te'yîn kir, heştê û duduya, serbiderê wê ye hewa. The middle of the village... was built, but Keferdele, when I was appointed, eighty-two, that was the situation.
Hawa, orta bes gundiyê me, me yanî tedrîs dikir, me xwendin didan. So, only our villagers, we were teaching, we were giving education.
Yanî zarok. Meaning children.
Û niha jî, cem min... And now too, with me...
...sûret hene, wê... zarok naha dixwazin sûretê xwe bibînin. ...there are pictures, that... children now want to see their pictures.
Me'ne ew şa bibin. Meaning so they become happy.
Yanî telebê me gi, wê zarokan, bila bibin muhamî, bibin doktor, bibin muhendis. Meaning all our students, those children, let them become lawyers, doctors, engineers.
'Ela kullin, niha jî, dibistana niha, Ecer kîk Efrîn ava bûye yanî. Anyway, now too, the current school, the new Afrin has built it.
Niha jî bi zimanê Kurdî ye. Now it is in the Kurdish language.
Bi zimanê Kurdî. In the Kurdish language.
Niha, ê nû, mekteba nû, gi bi zimanê Kurdî, cerkî ava bûye yanî. Now, the new one, the new school, all in Kurdish language, has been built recently.
Orta bes gundê din nayên. But other villages don't come.
Bes gundiyê me, Keferdele. Only our villagers, Keferdele.
Erê. Emê behsa Şehnazê bikin. Yes. Let's talk about Shehnaz.
Tu çawa yî? How are you?
Spas. Thanks.
Tu navê xwe carek din bibêje. Say your name one more time.
Şehnaz Mihemed Îbiş. Shehnaz Mihemed Ibish.
Refa çendê ye? Which grade?
Sefê nehê ye, naha nehê dixwîne. Ninth grade, now studying in ninth.
Bes berî vê çar sala... But four years before this...
...sêker berwaşkî dixwîne. ...she studied "backwards" (reversed speech).
Rabî dake û bavkê pirsî... Asking mother and father...
...yanî hewa îlhamek ji Xwedê da ye. ...meaning this is an inspiration from God.
Û orta em bi Erebî jê ra dipirsin, şimar hewl didê. And when we ask them in Arabic, they answer.
Em Kurmancî dipirsin, şimar hewl didê, ka nebê noka jê bipirsin. We ask in Kurmanji, they answer, let's ask her now.
Yanî hun çi dibêjin bi Kurmancî, ew jî berwaşkî dixwîne. To her...
Yanî hun çi dibêjin bi Kurmancî, ew jî berwaşkî dixwîne. Meaning whatever you say in Kurmanji, she reads it backwards.
Berwaşkî. Backwards.
Ka tu jê pirtişkî? Can you speak it?
Bêbê jî Kurdistan... Say "Kurdistan" too...
Yê ci bi tenat istarak. [Berwaşkî] [Speaking backwards for 'Kurdistan'].
Te bi berwaşkî xwend? Did you read it backwards?
Erê. Yes.
Bêy welatê me şêrîn e. Say "Our country is sweet".
Ya talo im, tanî yeş. [Berwaşkî] [Reversed: Welatê me, şêrîn e].
Te bi Erebî jî bipirse. Ask her in Arabic too.
Bibêje mamoste şerîf. Say "Teacher Sherif".
Te ta som fî reş. [Berwaşkî] [Reversed: Mamoste Şerîf].
Ka mamoste tu jî hinekî jê bipirse. Teacher, you ask her a bit too.
Ez ji Kurdistanê hez dikim. I love Kurdistan.
Za yeş, tenat isterak mek sateh. [Berwaşkî] [Reversed: Ez ji Kurdistanê hez dikim].
Yanî, bi dîtina te bi nivîsînê... tu, tu... Meaning, in your view regarding writing... you, you...
Nivîsandinê jî naxwaze. She doesn't need writing either.
Erê. Yes.
Li Rojava berxwedan e. In Rojava there is resistance.
Alî jor tebat, tena te xereb. [Berwaşkî] [Reversed: Li Rojava berxwedan e].
Efrîn baxê gula ye. Afrin is a garden of roses.
Nîrfe texab telaye. [Berwaşkî] [Reversed: Efrîn baxê gula ye].
Hêlîna şad bilbila ye. The happy nest of nightingales.
Nerîn e cîca pel telaye. [Berwaşkî] [Reversed: Hêlîna şad bilbila ye].
Erê bijî Şehnaz. Yes, long live Shehnaz.
Bi rastî jî ez cara yekemîn dibînim û dibihîsim yanî. Truly, I am seeing and hearing this for the first time.
Min nedîtî cara. I haven't seen it before.
Serkeftin ji te ra. Success to you.
Sax bî. Thanks.
Û spas ji bo we her sêkera jî. And thanks to all three of you.
Saet xweş. Cheers.
Em zor spas dikin... We thank you very much...
...televîzyona Welat... ...channel Welat...
...û em pir spas dikin, ev derfet dan me. ...and we thank you very much, for giving us this opportunity.
Spas ji te ra jî. Thanks to you too.
Saet xweş, spas ji we ra jî. Cheers, thanks to you too.
Mamoste spas ji te ra jî. Teacher, thanks to you too.
Zor zor ez spas dikim, ez çiqa dixwazim, çiqa keçikê Kurda hene gi bixwînin. I thank you very very much, I really want all Kurdish girls to study.
Ji ber ku bes dewr ne ê, bes mêra ye, ê şêr şêr e, çi jin e çi mêr e. Because the era is not only for men, a lion is a lion, whether female or male.
Erê bijî ji te ra. Yes, long live you.
Ez dixwazim çiqa keçik hene bixwînin. I want all girls to study.
Spas ji te ra Şehnaz. Thanks to you Shehnaz.
Saet xweş, ji we ra, û hatin gundê me. Cheers to you, and for coming to our village.
Spas ji te ra jî. Thanks to you too.
[Muzîk] [Music]
Dibistana yekemîn li gundên Efrînê, li vî gundî di sala 1947an de ava bû. The first school in the rural areas of Afrin was established in this village in the year 1947.
Ev dibistan ji aliyê xelkê gund ve hate girtin. This school was undertaken by the people of the village.
Û yekemîn mamosteyên dibistanê Heyder Qedûr û Xelîl Efendî bûn. And the first teachers of the school were Heyder Qedûr and Xelîl Efendî.
Ji 7 gundan şagirt dihatin dibistanê û li vê dibistanê dixwandin. Students from 7 villages would come to the school and study at this school.
Gundê Keferdelê Jûrî bi pirbûna rewşenbîran navdar e. The village of Upper Keferdelê is famous for its high number of intellectuals.
Û bêhtirî 110 kesî zanîngeh qedandine. And more than 110 people have graduated from university.
Ji bijîşk, endazyar, parêzer, mamoste û her wiha beşên din jî. Including doctors, engineers, lawyers, teachers, as well as other professions.
Merheba û sed serî. Hello and a hundred greetings.
Bi xêr hatin, bi ser seran, ser çavan. Welcome, upon my head, upon my eyes.
Tu navê xwe bikî? Can you state your name?
Mihemed Şêx Zekî. Mihemed Shekh Zeki.
Ser çavê me, tu çidkî? You are welcome, what are you doing?
Spas, Xwedê we bihêle, ser ser û ser çavê me hatin. Thanks, may God preserve you, you are very welcome here.
Wile em aşle dikin. Well, we are doing grafting.
Ev dar, dendik e, heşînatî ye. This tree is [from] a seed, it is wild greenery.
Ê dendikê jî adeten stiriyê xwe hene. And the [ones from] seeds usually have thorns.
Bes hana bû, berê darê tehl difitile, dijî dendik tê. But if it stays like this, the fruit of the tree turns out bitter, because it comes from the seed.
Em aşle dikin, berê xwe rind dibe. We graft it so its fruit becomes good.
Fêkiyê xwe, emişxwanê xwe yanî kîbar tê der. Its fruit, its citrus, comes out fine [quality].
Navê vê darê çi ye? What is the name of this tree?
Ev bixwe dendikê lêmûnê heşînatî ye. This itself is a wild lemon seed [rootstock].
Em dikin lêmûn lêxin. We are going to graft lemon onto it.
Na, bixwe çi ye? No, what is it itself?
Bixwe, bixwe lêmûn e evana. Itself, itself these are lemons.
Darê lêmûnê ye? It is a lemon tree?
Darê lêmûnê ye. Bes dendik e, çi dixwazî aşle dikî, dixwazî. It is a lemon tree. But it is [from] a seed, you graft whatever you want, you want...
Gava em aşle nekin, em îstifadê jê nabînin, berê genda ne rind tê der, ne baş tê der. If we don't graft it, we won't benefit from it, its rotten fruit won't come out good, won't come out well.
Na tê çawa aşle bikî? So, how will you graft it?
Emê noko... We will now...
Vaye qelemî bêlin, divê derê ra emê lêxin. Here, we will leave the scion (grafting stick), we will strike (graft) it right here.
Va di vê derê ra. Right here in this spot.
Emê di vê derê ra lêxin, va stiranê jî qut kin. We will graft it here, and cut off these thorns.
Naha te qut kir, tê aşle bikî? Now you cut it, will you graft it?
Erê. Noko emê niha werin gopikê derxin. Yes. Now we will come and extract the bud (scion).
Ev jî lêmûn e? Is this also lemon?
Ev jî lêmûn e. This is also lemon.
Ev lêmûna saxlem e ev, e rind eslî ye. This is a healthy lemon, it is good and original [quality].
Ê dema hûn diçînin, bêlin nakin ber? And when you plant it, do you not leave the fruit on?
Bêlin nakî, ev dendik, heşîn tê. Paşê em aşle lê dixînin. It doesn't leave fruit, this is a seed, it comes up green [wild]. Then we perform the graft on it.
Emê noko neqşî... We will now trace...
Ewê silef... ji gopikê derxin. That bark... we will extract from the bud stick.
Emê naha ji gopikê çêkin. We will now prepare the bud.
Bixwe kêr, onkî, salîbekî (slepikî?) lê dikeve. The knife itself, like this, cuts a slant into it.
Manê gopik tê de werê bicikrin. Meaning the bud will be planted in it like that.
Pûzî kêrê yê nerm tê qolqî darê rake? Will the sharp tip of the knife lift the peel of the wood?
Heriyê ciya. The pulp of the place.
No bi taybet, di kijan darê aşle dibe? So specifically, around which tree is grafting done? [Meaning: On what trees can you graft?]
Dar, hemû dar tê aşle kirin. Trees, all trees can be grafted.
Wek me got bi nisbetî va hemdiyatno. Like we said regarding these citrus fruits.
Gah her dar kî me dît stirî tê da hene, maneto ne esîl e, hewa ji dendikê çêbûye. Whenever we see any tree that has thorns in it, it means it is not original [cultivated], it has grown from a seed.
Yekê werê qutkirin, emê va qelemî lêxin, hev qelemo e eslî ye, e rind e yanî. One will be cut like that, we will attach this scion, this scion is original, it is good, that is.
Bivî tûnî. In this manner.
Emê gopikê rakin... We will lift the bud...
Wa hana. Like this.
Naha dema win aşle dikin, demê xwe heye, yan kengî bûye? Now when you graft, does it have a specific time, or whenever?
Wile noko, bixwe yanî çend rojên di Şibatê da, seat di Siûdê, yanî av darê digere adeten. Well now, usually a few days in February, in the time of 'Siûd' (a traditional calendar period), meaning the sap usually circulates in the tree.
Noko seke çilkê avê hokê ma. Now look, a drop of water/sap appeared here.
Zehmet e çilkê ra dibe. It is difficult for the drop to come up.
Bes em noko hew dikin, neylon dikişînin ser, yanî manê kûrbayî lê nexe, seqo lê nexe. But we do this now, we pull nylon over it, meaning so the fog doesn't hit it, the cold doesn't hit it.
Emê noko gopikê xwe di vê derê da bicî bikin. We will now place our bud in this spot.
A noko, bivî tûnî gopik hat bicîkirin tê da. Ah now, in this manner the bud has been placed inside.
Ev gopikê axa ye, va. This is the 'Agha' (master) bud, here.
Na tê piştre çi bikî? So what will you do after?
Piştî wê emê noko şerîtetûnê lê badanin, manê baran lê nexîne. After that we will now wrap the tape around it, meaning so the rain doesn't hit it.
Ev d'bişidîne. It tightens it.
Ev gopikê û vê darê bi hevdu ra, yanî tê ew kirin... This bud and this tree together, meaning it will be made to...
Tê şidandin. It will be tightened.
Tê vî tenê aşle bikî, yanê kelekê ji tê aşle bikî? Will you graft only this one, or will you graft the side one too?
No em vê noko ihtiyat dêlin... No, we will leave this one as a reserve now...
Manê avê bikşîne, hewa nemire. Meaning so it draws the water/sap, so this one doesn't die.
Gava em vê qut kin, av server qut dibe. If we cut this one, the sap flow upwards stops.
Hewa bimîne, avê dikişîne dar. If this stays, it draws sap to the tree.
Piştî ku girt bi şûnda, em qut dikin. After it has taken hold (grafted successfully), we cut it.
Noko emê bi va rengî şerîtetûnê lê badanin. Now in this manner we will wrap the tape.
Benik jî dibe? Is string also possible?
Benik jî dibe, bes şerîtetûn noko manê baranê dera... baran megîne. String is also possible, but the tape now means regarding rain... so rain doesn't reach it.
Bi taybet naha hûn çend kes aşle dikin li gund da? Specifically now, how many people do grafting in the village?
Wile di gund da... em didu hene. Well, in the village... there are two of us.
Tu kî va? You and who else?
Ez û Mîradê Hemadê heye. Hawa yanî hevalê min e, aşle çêdike. Me and there is Mîradê Hemadê. He is my friend, he does grafting.
A bi vî rengî noko wankî xelas bû. Ah, in this manner now it is finished.
Tûrikê emê dikişîne ser, jêr va girêdidin. The bag we will pull over it, and tie it from below.
Buharê, bi re sebe... seûd qut be, va gopik seke te vora çêkir, gî çêkir, emê vaye jî qut kin. In spring, with the reason... when the 'Siûd' period ends, this bud, look, you made it well, it all formed, we will cut this too.
Orto hewê, dest pê şixûl bikî, darê temam be. Then that's it, it starts working, the tree becomes complete.
Have werin qutkirin. These will be cut off.
Orto îtîmadê me, şer bes vo gopikê. Then our reliance, the fight is just on this bud.
Ê derkeve, lêmûnê têkavne, wekî dixwazî dîne. And it will come out, lemons will fall [grow] on it, it will produce as you wish.
Na bava gund fêkî pir e, darê fêkî pir e? So father, is the village full of fruit, are fruit trees abundant?
Pir e. It is abundant.
Gundi me, yanî ta bê dehe hezar dar, abê mihîn zêde, gî mişmiş û gûz û... Our village, meaning up to say ten thousand trees, maybe more, all apricots and walnuts and...
Û behîv in û xox in û çeftelî ne û... And almonds and peaches and nectarines and...
Henar hene, darê portqanê lêmûnê hene. There are pomegranates, there are orange and lemon trees.
Zeytûn jî sereke ye? Olives are also primary?
Zeytûn jî sereke gî ye. Olives are also the primary [crop] of all.
Gundî me zeytûn hene, her tiştek heye. E jîr hene, mişmiş hene. In our village there are olives, there is everything. There are figs, there are apricots.
Yanî ez bi va, ewê va aşlê... Piştî ma hokî dîn, ma hanî bikî dîn, seke gopik çêkir, dar çêbû. Meaning I... with this graft... After we did this, we did that, look the bud formed, the tree formed.
Yanî heta heyvêk din ê bibê yanî? Meaning in another month it will be [ready], that is?
Erê. Yes.
Bivî tûnî tê aşle kirin. In this manner, it is grafted.
Em vê jî ana sar çikilê dixînin. We also put this one on, like this, for the cold/frost.
Bes manê qowetê pir were gopikê. Just so that a lot of strength goes to the bud.
Av were gopikê, gopik çêke. So sap comes to the bud, and makes the bud grow.
Bîreke avê kevnar li jûrî gund, temenê wê derdora 400 salî heye. An ancient water well in the upper village, its age is around 400 years.
Û ta niha ava wê diherike. And until now its water is flowing.
Û gundî zeviyên xwe jê dadigrin. And the villagers irrigate their fields from it.
Zincîra Çiyayê Hemdû ji aliyê rojhilat û bakurê gund hembêz dike. The Hemdû Mountain chain embraces the village from the east and north sides.
Û li aliyê başûrê gund Çiyayê Elî Îsa ye. And on the south side of the village is the Elî Îsa Mountain.
Ziyaretgeha Şêx Ûzim li aliyê başûr e û di nav da dareke palotê heye. The Shrine of Sheikh Uzim is on the south side and inside it there is a Valonia oak tree.
Û xelk ji bo barîna baranê û mirazan serdana wê dikin û qewran pê dixin. And people visit it for rainfall and wishes, and they light candles.
Gundê Keferdelê bi pirbûna şikeftan navdar e. The village of Keferdelê is famous for the abundance of caves.
Lewma nêzî 30 şikeftî di gund de hene. Therefore, there are nearly 30 caves in the village.
Û yek ji wan Şikefta Govşka Zeytûna bû. And one of them was the Cave of the Olive Press (?).
Şikefta Ga ya herî fireh e. The Cave of the Ox is the widest one.
Û di demê borî de hemû sewalan gund diketine. And in the past time, all the village livestock would enter it.
Şikefteke din di gund de heye ku weke dibistanê bi kar dihat. There is another cave in the village that was used as a school.
Û şagirt di serdestê mela dihatin perwerdekirin. And students were educated under the supervision of the mullah.
Û her wiha Mela Ebdurehmanê Siltanê û Xoce Nebatî di vê şikeftê de di salên 1932an de zarok perwerde dikirin. And also Mullah Ebdurehman Siltanê and Khoja Nebatî educated children in this cave in the years of 1932.
Pêarêf, merhaba û sed sera. Uncle, hello and a hundred greetings.
Merhaba, ehlen û sehlen. Hello, welcome.
Pêarêf, neha gundê we ji çiqas sal de ava bûye? Uncle, how many years ago was your village built?
Neha dema derbazbûyî, dibêjin hine şikeft jî têda dîtin. Now in the past time, they say some caves were also found in it.
Hewal me go gund, dîrokê gund ne kêmtirî çarsed pêncsed sal e, dîrokê vê gundî bizahet. Friend, we said the village, the history of the village is not less than four hundred, five hundred years, the history of this village exactly.
Û ta vî gundî jî hatin avakirin bi tiştî dindurî gunda... And until this village was built with the thing of the surrounding of the village...
Û "kefer" bi zimanê suryanî tê wateya gund. And "kefer" in the Syriac language means "village".
Yanî Keferdelê, gundê Delê. That is Keferdelê, the village of Delê.
Û bi xwe şikeftin di vî gundî da pir in. And indeed, caves in this village are many.
Mirovê berê têda jiyan dikirin. People of the past lived in them.
Bi şikeftê xwe, bi tiştê ziraetê xwe, bi geliyê xwe, bi tiştê xwe. With their caves, with their agriculture things, with their valleys, with their things.
Ev însana jî, yanî wekî tê bêyî goşber bûn hatin di vî gundî da. These people also, meaning as you would say, were migrants who came into this village.
Dîrokê gund me go hêşta tobayî... yanî çar pênc sed sal heye. The history of the village, we said, is yet... meaning it is four, five hundred years.
Yanî hatî çi, kevndarî ye. Meaning it has come to what, it is ancient.
Yanî pir kevndarî ye. Meaning it is very ancient.
Û têda meselen haf gela hot jiyan, jiyana xwe pêk anîn. And in it, for example, these people came to live, established their life.
Yanî berê milet di şikefta da jiyan dikir? Meaning formerly the people lived in the caves?
Berî vê gundî, belkî sisê şikeft, jimara xwe heye li ba me. Before this village, maybe thirty caves, they have their number with us.
Sisê şikeft bidbet heye. Thirty caves exactly exist.
Belkî her malbatek di yekê de bû? Maybe every family was in one?
Tebî her aîlok, yanî hinga di derva da bûn, xanî tune bûn, tişkî, dibên dîrokî kevnarî ye. Naturally every family, meaning back then they were outside, there were no houses, something, they say it is ancient history.
Li ser vê esasê, yanî gel jiyana xwe pêk danî bi hevra. On this basis, meaning the people established their life together.
No pêarêf, naha gundê Keferdelê du gund in. So Uncle, now the village of Keferdelê is two villages.
Yek jêr e, yek jûr e. One is lower, one is upper.
Cûdabûna vana ji hev çi ye? What is the difference between these from each other?
Cûdabûna van tiştek nîn e. The difference between these is nothing.
Keferdelê Jûr in, hewa, latîn oskirin... Keferdelê Jûr (Upper), that one, originally built...
Ji... yanî gotin ki aramî ye. From... meaning an Aramaic saying.
Manê xwa... Its meaning...
Wateya nav. The meaning of the name.
Manê nav, yanî bixwe mezraeke. The meaning of the name, meaning itself it is a farm.
Keferdelê Jêrin, bixwe mezra vê gundî bû. Keferdelê Jêr (Lower), itself was a farm of this village.
Mezra vê gundî bû. It was a farm of this village.
Jiyana xwe, meselen, erdê xwe pir bûn, tiştê xwe pir bûn. Their life, for example, their lands were many, their things were many.
Hetanî Keferdelê Jêrin jî avakirin. Until they built Keferdelê Jêr as well.
Ka ev çiye? Ji me ra li ser vê bêje. What is this? Tell us about this.
Heva hekîb e, vêra dibên hekîb. This is a saddlebag, they call this a hekîb.
Vî derî mekin lêxe. Don't touch this spot.
Ka kerem ke. Te destê xwe li şifkê... Please, go ahead. Did [you put] your hand on the spout...
Akê, destê xwe têke, şevqê têke devê wî. Okay, put your hand in, shine the light into its opening.
Noka vî derî serê avê ye, av yawaş yawaş av tê. Wekî kaniya av yawaş yawaş av tê. Now this place is the water source, the water comes very slowly. Like a spring, the water comes very slowly.
Vî derî mekin, destê me lêket, av winda ye. Don't touch this place, if our hand touches it, the water disappears.
Av li vir heye? Is there water here?
Ee. Yes.
Ê baş e, ev ardê kê ye ev o? Alright, whose land is this?
Ev ardê Riyadê Mistefê Îsmaîl e. This is the land of Riyad Mustafa Ismail.
Ê baş e, bila bîra xwe li vir bikûle. Alright, let him dig his well here.
Bila bîrka xwe bikûle, avê xwa têne ye. Let him dig his well, his water isn't there.
Deng tê ne? Dengê sedayê tê, tu zanî çi qasî kûr e ji? The sound is coming, right? An echo is coming, do you know how deep it is?
Ee, ew jî sîda derdikeve heta heştê yanî. Hesebe, ez nizanim, min pîv nekiriye. Yes, it goes out to thirty or even eighty. Roughly, I don't know, I haven't measured it.
Bes av heye ne? But there is water, isn't there?
Av heye. There is water.
Tu kanî cîkî din çêkî? Can you check/make another spot?
Ez kanim çêkim. Ka cîkî din nîşanî me bide. I can check it. Let me show you another spot.
Noka vî derî sereb e. Now, this place is a conduit.
Yawaş yawaş av tê. Water comes very slowly.
Av vî derî da av kir. Water appeared in this spot.
Li vir jî av e bû? Did it become water here too?
Avê derî hanê ji vir pirtir e. The water at that spot over there is more than here.
Derî din av pir bû? Li vir hindik bû? Was there a lot of water at the other spot? Was it little here?
Ee. Yes.
Ê te çawa zanî? Li vir destê te pirtir lêket? How did you know? Did your hand touch it more here?
Yawaş lêdikeve, mekin lê nakeve. It touches gently, don't touch it [forcefully].
Mekin lê nakeve, yawaş lêdikeve. Don't touch it [forcefully], it touches gently.
Ka em cîkî din lêkin. Let's check another spot.
Vir pirtir lêket. It touched more here.
E ka yekî din jî binêre, belkî cîkî din jî derê. Well, check one more, maybe it comes out somewhere else too.
Vir jî mekin lêxist. Don't touch/disturb here either.
Li vir jî av derket? Did water come out here too?
Vî derî jî mekin lêxist. Don't touch/disturb this spot either.
Na, vîr, vîr pir bû lê destpêkê pir bû lê vîr? No, here... was it a lot here or was it a lot at the beginning compared to here?
Heta bêjî ji vî derî pirtir e, ji derî hanê ji vî derî pirtir e. As much as you can say, it is more than this place, that place over there is more than this place.
Mala te ava be. Thank you very much (May your house be prosperous).
Sax bî, spas dikim. Long life to you, thank you.
Mala te ava be. Spas dikim. Thank you very much. Thank you.
Belê, dikan, pêngav û govenda Efrînê jî nas bikin. Yes, viewers, let us also get to know the steps and the dance of Afrin.
Gundê Keferdelê jî hemû hatin meydanê. The entire village of Kafr Dales has come to the square.
Bi dahol û zirne û milet hat vira, em spasiya wan dikin. With drum and zurna, the people came here, we thank them.
Naha jî Mamoste Mihemed hatî cem min, em ê hinekî ji wî bipirsin ser govenda Efrînê û ê gundê we. Now, Teacher Muhammed has joined me; we will ask him a little about the Afrin dance and your village.
Merheba mamoste. Hello, teacher.
Way ser seran, ser çavan. You are most welcome (Upon my head and eyes).
Ez we gelek zû spas dikim, bi bernameya "Axê Welat" û bi kanala Ronahî, hatina gundê Keferdelê jêrîn. I thank you very much, the program "Axê Welat" (Soil of the Country) and Ronahî channel, for coming to Lower Kafr Dales village.
Spas mamoste. Mamoste, îro em darbasî gundê we bûn. Bi rastî tiştekî balkêş me dît. Thank you, teacher. Teacher, today we stopped by your village. Truly, we saw something interesting.
Wek çawa meydan wisa goşî, amade bûn û milet jî hatî ye. How the square is prepared like this, ready, and the people have come.
We jî xwest govend... naha dema şahiyan da, ji berê da, dema şahî çêdibû, çend roj berê xwe dida û çawa şahiya xwe dikirin? You also wanted dance... now regarding celebrations, in the past, when a celebration happened, how many days in advance did they prepare and how did they celebrate?
Ji serî da, daxê şahî li vir çêdibûn... From the beginning, when celebrations used to take place here...
Çar û pênc û hefteyek berê xwe dida. They would prepare four, five days, or a week in advance.
Ewa berê wisa bû, bi hefte bû. That was how it was before, it lasted a week.
Daxê ku diçûn bûk bi hespê dianîn ji gunda, ew çaxê bi hefte bû. When they went to bring the bride on a horse from the villages, at that time it was a week long.
Piştî waye vegerî, ew du roj, pêncşem û înê. After that, it changed to two days, Thursday and Friday.
Û noka jî, salên derketin, du şevkey da şahiya xwe darbask dikin. And now, in the years since we emerged [from the crisis], they spend their celebration over two evenings.
Û ji berê da şahiyên wa li gund bîn li vir e... And since the past, their celebrations have been here in the village...
Ji berê va, çi şahî me hene, çi cejna Newroz me hene... From the past, whatever celebrations we have, whatever Newroz feasts we have...
Çi civîn me hene, çi şahî me hene, giştik li vê sahayê em... av dikin, ava dikin. Whatever gatherings we have, whatever celebrations we have, we hold them all in this square.
Te behsa Newrozê kir, we zû da Newroz li vir çêkir? You mentioned Newroz; did you hold Newroz here a long time ago?
Newroz di sala pêncî û neha da me li vî derî çêkir. We held Newroz in this place in the year [19]59.
Me agir dada û şekir belakir û me Newroza xwe li vî derî ava kir. We lit the fire, distributed candy, and established our Newroz in this place.
Naha govend... govenda govendcî jî amade ne. Naha çi qas govend heye? Now the dance... the dancers are also ready. Now, how many dances are there?
Tu karî ji me ra bêjî çi qas govend heye? Can you tell us how many dances there are?
Govendêd Efrînê, û yê gundê Keferdeler bi zet, deh govend xwa hene. The dances of Afrin, and of the village of Kafr Dales specifically, it has ten dances of its own.
Govendê Avî giran, ser meselen, Eyşokê... The Heavy Avî dance, for example, Eyşokê...
Avî hevt nîv. Avî Seven-and-a-Half.
Avî hemû. Avî Whole.
Avî sivik, adî. Light Avî, normal.
Avî Rişko. Avî Rişko.
Avî Çençeno. Avî Çençeno.
Avî Xatûnê. Avî Xatûnê (Lady's Avî).
Avî Sûsankî, Avî Mekbeskî, Avî Qertel, Avî Êraqî. Avî Sûsankî, Avî Mekbeskî, Avî Qertel (Eagle Avî), Avî Êraqî (Iraqi Avî).
Vê avna em giştikê... berçepkî jî heye. All these Avîs we... there is also Berçepkî (Clapping Dance).
Vê avna em giştikê em av dikin. We perform all these Avîs.
Naha ew ê govendê vegerînin? Will they perform the dance now?
Em ê noka govendê vegerînin. We will now perform the dance.
Ji vê avna em ê çar ava xuyabikin. From these Avîs, we will present four Avîs.
Avî Sûsankî, Avî Mekbeskî, Avî Hanê, Avî Qertel. Avî Sûsankî, Avî Mekbeskî, Avî Hanê, Avî Qertel.
Spas mamoste. Thank you, teacher.
Sax bî, ehlan wa sehlan. Xwedê ji we razî be. Xwedê bi we ra be û bijî YPG û bijî YPJ û bijî Serok Ebdila Ocelan. Long life to you, you are welcome. May God be pleased with you. May God be with you, long live the YPG, long live the YPJ, and long live Leader Abdullah Ocalan.
Spas dikim. I thank you.
Gelek hunermend û sazvan jî ji gund hene. There are also many artists and musicians from the village.
Mîna sazbendê koma Tembûra Rustem Elî. Such as the musicians of the Rustem Eli Tambur Band.
Û her wiha komeke folklorî ya govendê di gund de heye. And likewise, there is a folklore dance group in the village.
Ku şahî û dawetên gund şîn dikin. Who liven up the celebrations and weddings of the village.
Û bi govendên cûr bi cûr dixemilînin û dilê xelkê gund kêfxweş dikin. And decorate them with various dances and gladden the hearts of the village people.
[Muzîk] [Music]
Lo way lo, lo walo, to çiqas şîrîn î mûhbeto. Oh dear, oh man, how sweet is the affection.
Lo way lo, gava şewra hewal... Oh dear, when the council of friends...
Vê şevê tîme, va dilî me da. Tonight I have come, into this heart of ours.
Heta royê ro, tirka çi me kiriye. Until this very day, look what the Turks have done to us.
Tiştî kelamê min ê Şêx Seîdê Kal in. My words are about Sheikh Said the Elder.
Bigo biriyê spî... ha... serok bû yarim. Say, the white eyebrows... ah... he was the leader, my friend.
Va cindark na... doran... Those gendarmes... surround...
Def û zirne çi xweş e. How pleasant are the drum and zurna.
Dîlan li ber dimeşe. The dance proceeds to its rhythm.
Bi huner a serkêş e. Led by the skill of the dance leader.
Bi sazî, mey û eyş e. With instruments, revelry, and joy.
Ger mera çiqas salê gund da temaşe key. If one watches in the village for years.
Çavê mirova têr nabe. One's eyes would not get enough.
Gundê Keferdelê jî, xwazayê wê. The village of Keferdelê too, with its nature.
Bi orf û adetê xwe, çiqas xweş e. With its customs and traditions, how beautiful it is.
Li vir jî emê xatirê xwe ji we bixwazin. Here, too, we will take our leave from you.